الرياضيات، الصف الثاني عشر (المسار الأكاديمي: العلوم والتكنولوجيا والهندسة) · التكامل الدرس 13 من 14
تلخيص درس التعويض لإزالة الجذور الدرس باختصار حين يحوي المُكامَل جذرًا لمقدار خطي مثل x + 1 3 \sqrt[3]{x+1} 3 x + 1 أو x \sqrt x x ، يصعب إيجاد الاقتران الأصلي مباشرة. الحل أن نفرض u u u يساوي الجذر نفسه، فيختفي الجذر ويصبح التكامل نسبيًا أو كثير حدود.
أهم الأفكار جذر لمقدار خطي إذا ظهر a x + b n \sqrt[n]{ax+b} n a x + b فرضنا u = a x + b n u=\sqrt[n]{ax+b} u = n a x + b . نرفع الطرفين للقوة n n n : u n = a x + b u^n=ax+b u n = a x + b ، ثم نشتق ضمنيًا بالنسبة إلى x x x فنحصل على d x dx d x بدلالة d u du d u ، ونكتب x = u n − b a x=\frac{u^n-b}{a} x = a u n − b إن بقي x x x في المُكامَل.
بعد زوال الجذور نبسّط التكامل الجديد: نختصر عوامل مشتركة، وإذا كانت درجة البسط أكبر من أو تساوي درجة المقام قسمنا القسمة الطويلة، وعندما يكون البسط مضاعفًا لمشتقة المقام نستعمل ∫ f ′ f = ln ∣ f ∣ \int\frac{f'}{f}=\ln|f| ∫ f f ′ = ln ∣ f ∣ .
التكامل المحدود يمكن تغيير الحدود: نحسب u u u عند كل حد من حدي x x x ثم نكامل بالنسبة إلى u u u مباشرة. ولا يجوز أن تحتوي فترة التكامل على أصفار المقام.
أمثلة محلولة مثال 1: جذر تكعيبي مع كسر
أجد ∫ d x x + x 3 \int\frac{dx}{x+\sqrt[3]x} ∫ x + 3 x d x .
اعرض الحل نفرض u = x 3 u=\sqrt[3]x u = 3 x فيكون x = u 3 x=u^3 x = u 3 و d x = 3 u 2 d u dx=3u^2\,du d x = 3 u 2 d u . يصبح التكامل ∫ 3 u 2 u 3 + u d u = ∫ 3 u u 2 + 1 d u \int\frac{3u^2}{u^3+u}\,du=\int\frac{3u}{u^2+1}\,du ∫ u 3 + u 3 u 2 d u = ∫ u 2 + 1 3 u d u بعد اختصار u u u . البسط مضاعف لمشتقة المقام: 3 2 ∫ 2 u u 2 + 1 d u = 3 2 ln ( u 2 + 1 ) \frac32\int\frac{2u}{u^2+1}\,du=\frac32\ln(u^2+1) 2 3 ∫ u 2 + 1 2 u d u = 2 3 ln ( u 2 + 1 ) . نعود إلى x x x : 3 2 ln ( x 2 / 3 + 1 ) + C \frac32\ln\left(x^{2/3}+1\right)+C 2 3 ln ( x 2/3 + 1 ) + C . الجواب: 3 2 ln ( x 2 3 + 1 ) + C \frac32\ln\left(\sqrt[3]{x^2}+1\right)+C 2 3 ln ( 3 x 2 + 1 ) + C
مثال 2: جذر تكعيبي لمقدار تربيعي
أجد ∫ x ( 1 − x ) 2 3 d x \int x\sqrt[3]{(1-x)^2}\,dx ∫ x 3 ( 1 − x ) 2 d x .
اعرض الحل نفرض u = 1 − x 3 u=\sqrt[3]{1-x} u = 3 1 − x فيكون u 3 = 1 − x u^3=1-x u 3 = 1 − x أي x = 1 − u 3 x=1-u^3 x = 1 − u 3 و d x = − 3 u 2 d u dx=-3u^2\,du d x = − 3 u 2 d u . ( 1 − x ) 2 3 = u 2 \sqrt[3]{(1-x)^2}=u^2 3 ( 1 − x ) 2 = u 2 ، فيصبح التكامل ∫ ( 1 − u 3 ) u 2 ( − 3 u 2 ) d u = − 3 ∫ ( u 4 − u 7 ) d u \int(1-u^3)\,u^2\,(-3u^2)\,du=-3\int(u^4-u^7)\,du ∫ ( 1 − u 3 ) u 2 ( − 3 u 2 ) d u = − 3 ∫ ( u 4 − u 7 ) d u .= − 3 ( u 5 5 − u 8 8 ) = − 3 u 5 5 + 3 u 8 8 =-3\left(\frac{u^5}5-\frac{u^8}8\right)=-\frac{3u^5}5+\frac{3u^8}8 = − 3 ( 5 u 5 − 8 u 8 ) = − 5 3 u 5 + 8 3 u 8 .نعوّض u = 1 − x 3 u=\sqrt[3]{1-x} u = 3 1 − x : − 3 5 ( 1 − x ) 5 / 3 + 3 8 ( 1 − x ) 8 / 3 + C -\frac35(1-x)^{5/3}+\frac38(1-x)^{8/3}+C − 5 3 ( 1 − x ) 5/3 + 8 3 ( 1 − x ) 8/3 + C . الجواب: − 3 5 ( 1 − x ) 5 / 3 + 3 8 ( 1 − x ) 8 / 3 + C -\frac35(1-x)^{5/3}+\frac38(1-x)^{8/3}+C − 5 3 ( 1 − x ) 5/3 + 8 3 ( 1 − x ) 8/3 + C
مثال 3: تكامل محدود بتغيير الحدود
أجد قيمة ∫ 0 3 x x + 1 d x \int_0^3\frac{x}{\sqrt{x+1}}\,dx ∫ 0 3 x + 1 x d x .
اعرض الحل نفرض u = x + 1 u=\sqrt{x+1} u = x + 1 فيكون x = u 2 − 1 x=u^2-1 x = u 2 − 1 و d x = 2 u d u dx=2u\,du d x = 2 u d u . الحدود: x = 0 ⇒ u = 1 x=0\Rightarrow u=1 x = 0 ⇒ u = 1 و x = 3 ⇒ u = 2 x=3\Rightarrow u=2 x = 3 ⇒ u = 2 . ∫ 1 2 u 2 − 1 u ⋅ 2 u d u = 2 ∫ 1 2 ( u 2 − 1 ) d u = 2 [ u 3 3 − u ] 1 2 \int_1^2\frac{u^2-1}{u}\cdot2u\,du=2\int_1^2(u^2-1)\,du=2\left[\frac{u^3}3-u\right]_1^2 ∫ 1 2 u u 2 − 1 ⋅ 2 u d u = 2 ∫ 1 2 ( u 2 − 1 ) d u = 2 [ 3 u 3 − u ] 1 2 .= 2 ( 2 3 + 2 3 ) = 8 3 =2\left(\frac23+\frac23\right)=\frac83 = 2 ( 3 2 + 3 2 ) = 3 8 .الجواب: 8 3 \frac83 3 8
أخطاء شائعة نسيان تحويل d x dx d x إلى d u du d u فيبقى d x dx d x في التكامل. ليش غلط: التكامل الجديد يجب أن يكون كله بدلالة u u u .
الصح: اشتق u n = a x + b u^n=ax+b u n = a x + b ضمنيًا لإيجاد d x dx d x .
ترك الجواب بدلالة u u u أو استعمال حدود x x x مع u u u . ليش غلط: المتغير تغيّر.
الصح: أعد u u u إلى x x x في غير المحدود، وغيّر الحدود في المحدود.
اختبر حالك 1. أجد قيمة ∫ 0 3 d x 1 + x + 1 \int_0^3\frac{dx}{1+\sqrt{x+1}} ∫ 0 3 1 + x + 1 d x .
اعرض الجواب الجواب: 2 − 2 ln 3 2 2-2\ln\frac32 2 − 2 ln 2 3
نفرض u = x + 1 u=\sqrt{x+1} u = x + 1 ، d x = 2 u d u dx=2u\,du d x = 2 u d u ، والحدود من 1 1 1 إلى 2 2 2 : 2 ∫ 1 2 u 1 + u d u = 2 ∫ 1 2 ( 1 − 1 1 + u ) d u = 2 ( 1 − ln 3 2 ) 2\int_1^2\frac{u}{1+u}du=2\int_1^2\left(1-\frac1{1+u}\right)du=2\left(1-\ln\frac32\right) 2 ∫ 1 2 1 + u u d u = 2 ∫ 1 2 ( 1 − 1 + u 1 ) d u = 2 ( 1 − ln 2 3 ) .
2. أجد قيمة ∫ 0 7 x x + 1 3 d x \int_0^7x\sqrt[3]{x+1}\,dx ∫ 0 7 x 3 x + 1 d x .
اعرض الجواب الجواب: 1209 28 \frac{1209}{28} 28 1209
نفرض u = x + 1 3 u=\sqrt[3]{x+1} u = 3 x + 1 ، x = u 3 − 1 x=u^3-1 x = u 3 − 1 ، d x = 3 u 2 d u dx=3u^2\,du d x = 3 u 2 d u ، والحدود من 1 1 1 إلى 2 2 2 : 3 ∫ 1 2 ( u 6 − u 3 ) d u = 3 [ u 7 7 − u 4 4 ] 1 2 = 1209 28 3\int_1^2(u^6-u^3)\,du=3\left[\frac{u^7}7-\frac{u^4}4\right]_1^2=\frac{1209}{28} 3 ∫ 1 2 ( u 6 − u 3 ) d u = 3 [ 7 u 7 − 4 u 4 ] 1 2 = 28 1209 .
← التكامل بالتعويض كل دروس التكامل الحجوم الدورانية →