الرياضيات، الصف الثاني عشر (المسار الأكاديمي: العلوم والتكنولوجيا والهندسة) · المتطابقات والمعادلات المثلثية الدرس 4 من 4
تلخيص درس متطابقات المجموع والزاوية المضاعفة ونصف الزاوية وحاصل الضرب الدرس باختصار تربط هذه المتطابقات بين قيمة الاقتران المثلثي عند زاوية وقيمته عند ضعفها أو نصفها، وتحوّل الضرب إلى جمع والعكس. نستعملها لإيجاد قيم دقيقة من دون آلة حاسبة، ولتبسيط المقادير المثلثية وإثبات متطابقات أخرى.
أهم الأفكار ضعف الزاوية sin 2 θ = 2 sin θ cos θ \sin 2\theta=2\sin\theta\cos\theta sin 2 θ = 2 sin θ cos θ ، cos 2 θ = cos 2 θ − sin 2 θ = 2 cos 2 θ − 1 = 1 − 2 sin 2 θ \cos 2\theta=\cos^2\theta-\sin^2\theta=2\cos^2\theta-1=1-2\sin^2\theta cos 2 θ = cos 2 θ − sin 2 θ = 2 cos 2 θ − 1 = 1 − 2 sin 2 θ ، tan 2 θ = 2 tan θ 1 − tan 2 θ \tan 2\theta=\frac{2\tan\theta}{1-\tan^2\theta} tan 2 θ = 1 − t a n 2 θ 2 t a n θ .
تقليص القوة ونصف الزاوية sin 2 θ = 1 − cos 2 θ 2 \sin^2\theta=\frac{1-\cos 2\theta}{2} sin 2 θ = 2 1 − c o s 2 θ ، cos 2 θ = 1 + cos 2 θ 2 \cos^2\theta=\frac{1+\cos 2\theta}{2} cos 2 θ = 2 1 + c o s 2 θ . ومنها sin θ 2 = ± 1 − cos θ 2 \sin\frac{\theta}{2}=\pm\sqrt{\frac{1-\cos\theta}{2}} sin 2 θ = ± 2 1 − c o s θ وcos θ 2 = ± 1 + cos θ 2 \cos\frac{\theta}{2}=\pm\sqrt{\frac{1+\cos\theta}{2}} cos 2 θ = ± 2 1 + c o s θ ، وتُختار الإشارة بحسب ربع θ 2 \frac{\theta}{2} 2 θ .
الضرب إلى جمع sin α sin β = 1 2 [ cos ( α − β ) − cos ( α + β ) ] \sin\alpha\sin\beta=\frac12[\cos(\alpha-\beta)-\cos(\alpha+\beta)] sin α sin β = 2 1 [ cos ( α − β ) − cos ( α + β )] ، sin α cos β = 1 2 [ sin ( α − β ) + sin ( α + β ) ] \sin\alpha\cos\beta=\frac12[\sin(\alpha-\beta)+\sin(\alpha+\beta)] sin α cos β = 2 1 [ sin ( α − β ) + sin ( α + β )] ، cos α cos β = 1 2 [ cos ( α − β ) + cos ( α + β ) ] \cos\alpha\cos\beta=\frac12[\cos(\alpha-\beta)+\cos(\alpha+\beta)] cos α cos β = 2 1 [ cos ( α − β ) + cos ( α + β )] .
الجمع إلى ضرب sin α + sin β = 2 sin α + β 2 cos α − β 2 \sin\alpha+\sin\beta=2\sin\frac{\alpha+\beta}{2}\cos\frac{\alpha-\beta}{2} sin α + sin β = 2 sin 2 α + β cos 2 α − β ، cos α + cos β = 2 cos α + β 2 cos α − β 2 \cos\alpha+\cos\beta=2\cos\frac{\alpha+\beta}{2}\cos\frac{\alpha-\beta}{2} cos α + cos β = 2 cos 2 α + β cos 2 α − β ، sin α − sin β = 2 cos α + β 2 sin α − β 2 \sin\alpha-\sin\beta=2\cos\frac{\alpha+\beta}{2}\sin\frac{\alpha-\beta}{2} sin α − sin β = 2 cos 2 α + β sin 2 α − β ، cos α − cos β = − 2 sin α + β 2 sin α − β 2 \cos\alpha-\cos\beta=-2\sin\frac{\alpha+\beta}{2}\sin\frac{\alpha-\beta}{2} cos α − cos β = − 2 sin 2 α + β sin 2 α − β .
أمثلة محلولة مثال 1: ضعف الزاوية مع تحديد الربع
إذا كان cos θ = 5 13 \cos\theta=\frac{5}{13} cos θ = 13 5 حيث 3 π 2 < θ < 2 π \frac{3\pi}{2}<\theta<2\pi 2 3 π < θ < 2 π ، فأجد قيمة sin 2 θ \sin 2\theta sin 2 θ .
اعرض الحل sin 2 θ = 1 − cos 2 θ = 1 − 25 169 = 144 169 \sin^2\theta=1-\cos^2\theta=1-\frac{25}{169}=\frac{144}{169} sin 2 θ = 1 − cos 2 θ = 1 − 169 25 = 169 144 من متطابقة فيثاغورس.الزاوية في الربع الرابع حيث الجيب سالب، إذن sin θ = − 12 13 \sin\theta=-\frac{12}{13} sin θ = − 13 12 . sin 2 θ = 2 sin θ cos θ = 2 ( − 12 13 ) ( 5 13 ) = − 120 169 \sin 2\theta=2\sin\theta\cos\theta=2\left(-\frac{12}{13}\right)\left(\frac{5}{13}\right)=-\frac{120}{169} sin 2 θ = 2 sin θ cos θ = 2 ( − 13 12 ) ( 13 5 ) = − 169 120 .الجواب: sin 2 θ = − 120 169 \sin 2\theta=-\frac{120}{169} sin 2 θ = − 169 120
مثال 2: نصف الزاوية من دون آلة حاسبة
أجد قيمة cos 15 ∘ \cos 15^\circ cos 1 5 ∘ بصورة دقيقة، علمًا أن cos 30 ∘ = 3 2 \cos 30^\circ=\frac{\sqrt3}{2} cos 3 0 ∘ = 2 3 .
اعرض الحل 15 ∘ 15^\circ 1 5 ∘ هي نصف 30 ∘ 30^\circ 3 0 ∘ ، وتقع في الربع الأول فنأخذ الإشارة الموجبة.cos 15 ∘ = 1 + cos 30 ∘ 2 = 1 + 3 2 2 \cos 15^\circ=\sqrt{\frac{1+\cos 30^\circ}{2}}=\sqrt{\frac{1+\frac{\sqrt3}{2}}{2}} cos 1 5 ∘ = 2 1 + c o s 3 0 ∘ = 2 1 + 2 3 .= 2 + 3 4 = 1 2 2 + 3 =\sqrt{\frac{2+\sqrt3}{4}}=\frac12\sqrt{2+\sqrt3} = 4 2 + 3 = 2 1 2 + 3 .الجواب: cos 15 ∘ = 1 2 2 + 3 \cos 15^\circ=\frac12\sqrt{2+\sqrt3} cos 1 5 ∘ = 2 1 2 + 3
مثال 3: تحويل الضرب إلى مجموع
أعيد كتابة cos 6 x cos 2 x \cos 6x\cos 2x cos 6 x cos 2 x في صورة مجموع، ثم أستعمل ذلك لإيجاد قيمة cos 75 ∘ cos 15 ∘ \cos 75^\circ\cos 15^\circ cos 7 5 ∘ cos 1 5 ∘ .
اعرض الحل cos 6 x cos 2 x = 1 2 [ cos ( 6 x − 2 x ) + cos ( 6 x + 2 x ) ] = 1 2 cos 4 x + 1 2 cos 8 x \cos 6x\cos 2x=\frac12[\cos(6x-2x)+\cos(6x+2x)]=\frac12\cos 4x+\frac12\cos 8x cos 6 x cos 2 x = 2 1 [ cos ( 6 x − 2 x ) + cos ( 6 x + 2 x )] = 2 1 cos 4 x + 2 1 cos 8 x .نأخذ α = 75 ∘ \alpha=75^\circ α = 7 5 ∘ وβ = 15 ∘ \beta=15^\circ β = 1 5 ∘ : cos 75 ∘ cos 15 ∘ = 1 2 [ cos 60 ∘ + cos 90 ∘ ] \cos 75^\circ\cos 15^\circ=\frac12[\cos 60^\circ+\cos 90^\circ] cos 7 5 ∘ cos 1 5 ∘ = 2 1 [ cos 6 0 ∘ + cos 9 0 ∘ ] . = 1 2 [ 1 2 + 0 ] = 1 4 =\frac12\left[\frac12+0\right]=\frac14 = 2 1 [ 2 1 + 0 ] = 4 1 .الجواب: cos 75 ∘ cos 15 ∘ = 1 4 \cos 75^\circ\cos 15^\circ=\frac14 cos 7 5 ∘ cos 1 5 ∘ = 4 1
مثال 4: إثبات متطابقة
أثبت أن 1 − cos 2 x sin 2 x = tan x \frac{1-\cos 2x}{\sin 2x}=\tan x s i n 2 x 1 − c o s 2 x = tan x .
اعرض الحل نبدأ بالطرف الأيسر لأنه الأكثر تعقيدًا. 1 − cos 2 x = 2 sin 2 x 1-\cos 2x=2\sin^2 x 1 − cos 2 x = 2 sin 2 x وsin 2 x = 2 sin x cos x \sin 2x=2\sin x\cos x sin 2 x = 2 sin x cos x (ضعف الزاوية).2 sin 2 x 2 sin x cos x = sin x cos x \frac{2\sin^2 x}{2\sin x\cos x}=\frac{\sin x}{\cos x} 2 s i n x c o s x 2 s i n 2 x = c o s x s i n x باختصار العامل المشترك.= tan x =\tan x = tan x وهو الطرف الأيمن ✓.الجواب: تم إثبات المتطابقة.
أخطاء شائعة كتابة sin 2 θ = 2 sin θ \sin 2\theta=2\sin\theta sin 2 θ = 2 sin θ . ليش غلط: الاقتران المثلثي ليس خطيًا؛ المضاعف يدخل داخل الزاوية فقط.
الصح: استعمل sin 2 θ = 2 sin θ cos θ \sin 2\theta=2\sin\theta\cos\theta sin 2 θ = 2 sin θ cos θ .
إهمال الإشارة ± \pm ± أو اختيارها خطأ في نصف الزاوية. ليش غلط: الجذر التربيعي يعطي قيمتين، والإشارة الصحيحة يحددها ربع الزاوية θ 2 \frac{\theta}{2} 2 θ لا ربع θ \theta θ .
الصح: أوجد حدود θ 2 \frac{\theta}{2} 2 θ أولًا ثم حدد إشارة الاقتران في ربعها.
نسيان العامل 1 2 \frac12 2 1 في تحويل الضرب إلى جمع. ليش غلط: الصيغة كلها مضروبة في 1 2 \frac12 2 1 .
الصح: اكتب 1 2 [ … ] \frac12[\ldots] 2 1 [ … ] قبل التعويض.
اختبر حالك 1. إذا كان sin θ = 3 5 \sin\theta=\frac{3}{5} sin θ = 5 3 وθ \theta θ في الربع الأول، فما قيمة cos 2 θ \cos 2\theta cos 2 θ ؟
اعرض الجواب الجواب: 7 25 \frac{7}{25} 25 7
cos 2 θ = 1 − 2 sin 2 θ = 1 − 2 ⋅ 9 25 = 7 25 \cos 2\theta=1-2\sin^2\theta=1-2\cdot\frac{9}{25}=\frac{7}{25} cos 2 θ = 1 − 2 sin 2 θ = 1 − 2 ⋅ 25 9 = 25 7 .
2. أوجد قيمة 2 sin 15 ∘ cos 15 ∘ 2\sin 15^\circ\cos 15^\circ 2 sin 1 5 ∘ cos 1 5 ∘ .
اعرض الجواب الجواب: 1 2 \frac12 2 1
2 sin 15 ∘ cos 15 ∘ = sin 30 ∘ = 1 2 2\sin 15^\circ\cos 15^\circ=\sin 30^\circ=\frac12 2 sin 1 5 ∘ cos 1 5 ∘ = sin 3 0 ∘ = 2 1 .
3. اكتب sin 4 x cos 2 x \sin 4x\cos 2x sin 4 x cos 2 x بدلالة sin 2 x + sin 6 x \sin 2x+\sin 6x sin 2 x + sin 6 x ، أي أوجد قيمة المعامل k k k في sin 4 x cos 2 x = k ( sin 2 x + sin 6 x ) \sin 4x\cos 2x=k(\sin 2x+\sin 6x) sin 4 x cos 2 x = k ( sin 2 x + sin 6 x ) .
اعرض الجواب الجواب: 1 2 \frac12 2 1
sin α cos β = 1 2 [ sin ( α − β ) + sin ( α + β ) ] \sin\alpha\cos\beta=\frac12[\sin(\alpha-\beta)+\sin(\alpha+\beta)] sin α cos β = 2 1 [ sin ( α − β ) + sin ( α + β )] فيكون k = 1 2 k=\frac12 k = 2 1 .
← المتطابقات المثلثية الأساسية كل دروس المتطابقات والمعادلات المثلثية