رياضيات الأعمال، الصف الثاني عشر (حقل الأعمال) · المصفوفات والمحددات الدرس 8 من 8
تلخيص درس قوى المصفوفة وخصائص الضرب الدرس باختصار قوى المصفوفة المربعة نحصل عليها بضربها في نفسها مرّات متتالية، وهنا تظهر أهمية ترتيب الضرب. نتعلّم كيف نحسب A 2 A^2 A 2 وA 3 A^3 A 3 ، وكيف نحسب ( C B ) 2 (CB)^2 ( C B ) 2 عندما تكون C C C وB B B غير مربعتين، ولماذا ( A + B ) 2 ≠ A 2 + 2 A B + B 2 (A+B)^2\ne A^2+2AB+B^2 ( A + B ) 2 = A 2 + 2 A B + B 2 في الغالب، وكيف نجد ثوابت من معادلة فيها A 2 A^2 A 2 ، وما علاقة محدّدة A 2 A^2 A 2 بمحدّدة A A A .
أهم الأفكار حساب القوى لا تُعرَّف A 2 A^2 A 2 إلا لمصفوفة مربعة، لأن ضرب A × A A\times A A × A يحتاج أن يساوي عدد أعمدة المصفوفة عدد صفوفها. نحسب A 2 A^2 A 2 بضرب الصفوف في الأعمدة، ثم A 3 = A 2 × A A^3=A^2\times A A 3 = A 2 × A (أو A × A 2 A\times A^2 A × A 2 ، والنتيجة واحدة بخاصية التجميع). أمّا ( C B ) 2 (CB)^2 ( C B ) 2 فنحسب أولًا C B CB C B (وهو مربع)، ثم نربّعه.
ترتيب الضرب مهمّ عمومًا A B ≠ B A AB\ne BA A B = B A . وخاصيتا التوزيع على الجمع صحيحتان من اليمين واليسار، لذلك ( A + B ) 2 = ( A + B ) ( A + B ) = A 2 + A B + B A + B 2 (A+B)^2=(A+B)(A+B)=A^2+AB+BA+B^2 ( A + B ) 2 = ( A + B ) ( A + B ) = A 2 + A B + B A + B 2 . ولا يمكن جمع A B AB A B وB A BA B A في 2 A B 2AB 2 A B إلا إذا تساوتا. فالمتطابقة ( A + B ) 2 = A 2 + 2 A B + B 2 (A+B)^2=A^2+2AB+B^2 ( A + B ) 2 = A 2 + 2 A B + B 2 لا تصح بوجه عام، وهذا ما يجيب عن سؤال 'لماذا'.
إيجاد ثوابت من معادلة مصفوفية نحسب A 2 A^2 A 2 وk I kI k I وh A hA h A ثم نقارن العناصر المتناظرة في الطرفين، فتنتج معادلات نبدأ بأبسطها لإيجاد h h h ثم k k k ، ونتحقق بالمعادلات المتبقية.
محدّدة A ² (استنتاج مضاف) لمصفوفة 2 × 2 2\times2 2 × 2 يصحّ أن ∣ A B ∣ = ∣ A ∣ ∣ B ∣ |AB|=|A|\,|B| ∣ A B ∣ = ∣ A ∣ ∣ B ∣ (معلومة مضافة، تُتحقَّق بالحساب المباشر)، ومنها ∣ A 2 ∣ = ∣ A ∣ 2 |A^2|=|A|^2 ∣ A 2 ∣ = ∣ A ∣ 2 . نحسب ∣ A ∣ |A| ∣ A ∣ و∣ A 2 ∣ |A^2| ∣ A 2 ∣ كلًّا على حدة ونقارن، كما في المثال الأخير.
أمثلة محلولة مثال 1: A ² و A ³
A = [ 1 2 3 0 ] A=\begin{bmatrix}1&2\\3&0\end{bmatrix} A = [ 1 3 2 0 ] . أجد A 3 A^3 A 3 .
اعرض الحل نحسب A 2 A^2 A 2 : [ 1 ⋅ 1 + 2 ⋅ 3 1 ⋅ 2 + 2 ⋅ 0 3 ⋅ 1 + 0 ⋅ 3 3 ⋅ 2 + 0 ⋅ 0 ] = [ 7 2 3 6 ] \begin{bmatrix}1\cdot1+2\cdot3&1\cdot2+2\cdot0\\3\cdot1+0\cdot3&3\cdot2+0\cdot0\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}7&2\\3&6\end{bmatrix} [ 1 ⋅ 1 + 2 ⋅ 3 3 ⋅ 1 + 0 ⋅ 3 1 ⋅ 2 + 2 ⋅ 0 3 ⋅ 2 + 0 ⋅ 0 ] = [ 7 3 2 6 ] . A 3 = A 2 × A A^3=A^2\times A A 3 = A 2 × A : [ 7 ⋅ 1 + 2 ⋅ 3 7 ⋅ 2 + 2 ⋅ 0 3 ⋅ 1 + 6 ⋅ 3 3 ⋅ 2 + 6 ⋅ 0 ] \begin{bmatrix}7\cdot1+2\cdot3&7\cdot2+2\cdot0\\3\cdot1+6\cdot3&3\cdot2+6\cdot0\end{bmatrix} [ 7 ⋅ 1 + 2 ⋅ 3 3 ⋅ 1 + 6 ⋅ 3 7 ⋅ 2 + 2 ⋅ 0 3 ⋅ 2 + 6 ⋅ 0 ] .A 3 = [ 13 14 21 6 ] A^3=\begin{bmatrix}13&14\\21&6\end{bmatrix} A 3 = [ 13 21 14 6 ] .الجواب: [ 13 14 21 6 ] \begin{bmatrix}13&14\\21&6\end{bmatrix} [ 13 21 14 6 ]
مثال 2: تربيع حاصل ضرب مصفوفتين غير مربعتين
P = [ 1 0 0 1 1 1 ] P=\begin{bmatrix}1&0\\0&1\\1&1\end{bmatrix} P = 1 0 1 0 1 1 (3 × 2 3\times2 3 × 2 ) وQ = [ 1 2 0 0 1 3 ] Q=\begin{bmatrix}1&2&0\\0&1&3\end{bmatrix} Q = [ 1 0 2 1 0 3 ] (2 × 3 2\times3 2 × 3 ). أجد ( P Q ) 2 (PQ)^2 ( P Q ) 2 .
اعرض الحل رتبة P Q PQ P Q هي 3 × 3 3\times3 3 × 3 (مربعة) فيمكن تربيعها: P Q = [ 1 2 0 0 1 3 1 3 3 ] PQ=\begin{bmatrix}1&2&0\\0&1&3\\1&3&3\end{bmatrix} P Q = 1 0 1 2 1 3 0 3 3 . نضرب P Q PQ P Q في نفسها: الصف الأول [ 1 ⋅ 1 + 2 ⋅ 0 + 0 ⋅ 1 , 1 ⋅ 2 + 2 ⋅ 1 + 0 ⋅ 3 , 1 ⋅ 0 + 2 ⋅ 3 + 0 ⋅ 3 ] = [ 1 , 4 , 6 ] [1\cdot1+2\cdot0+0\cdot1,\ 1\cdot2+2\cdot1+0\cdot3,\ 1\cdot0+2\cdot3+0\cdot3]=[1,4,6] [ 1 ⋅ 1 + 2 ⋅ 0 + 0 ⋅ 1 , 1 ⋅ 2 + 2 ⋅ 1 + 0 ⋅ 3 , 1 ⋅ 0 + 2 ⋅ 3 + 0 ⋅ 3 ] = [ 1 , 4 , 6 ] والثاني [ 3 , 10 , 12 ] [3,10,12] [ 3 , 10 , 12 ] والثالث [ 4 , 14 , 18 ] [4,14,18] [ 4 , 14 , 18 ] . ( P Q ) 2 = [ 1 4 6 3 10 12 4 14 18 ] (PQ)^2=\begin{bmatrix}1&4&6\\3&10&12\\4&14&18\end{bmatrix} ( P Q ) 2 = 1 3 4 4 10 14 6 12 18 .الجواب: [ 1 4 6 3 10 12 4 14 18 ] \begin{bmatrix}1&4&6\\3&10&12\\4&14&18\end{bmatrix} 1 3 4 4 10 14 6 12 18
مثال 3: (A+B )² لا يساوي A ²+2AB+B ²
A = [ 1 1 0 1 ] A=\begin{bmatrix}1&1\\0&1\end{bmatrix} A = [ 1 0 1 1 ] وB = [ 1 0 1 1 ] B=\begin{bmatrix}1&0\\1&1\end{bmatrix} B = [ 1 1 0 1 ] . أبيّن أن ( A + B ) 2 ≠ A 2 + 2 A B + B 2 (A+B)^2\ne A^2+2AB+B^2 ( A + B ) 2 = A 2 + 2 A B + B 2 .
اعرض الحل A B = [ 2 1 1 1 ] AB=\begin{bmatrix}2&1\\1&1\end{bmatrix} A B = [ 2 1 1 1 ] بينما B A = [ 1 1 1 2 ] BA=\begin{bmatrix}1&1\\1&2\end{bmatrix} B A = [ 1 1 1 2 ] ، فهما مختلفتان.A + B = [ 2 1 1 2 ] A+B=\begin{bmatrix}2&1\\1&2\end{bmatrix} A + B = [ 2 1 1 2 ] فيكون ( A + B ) 2 = [ 5 4 4 5 ] (A+B)^2=\begin{bmatrix}5&4\\4&5\end{bmatrix} ( A + B ) 2 = [ 5 4 4 5 ] .A 2 + 2 A B + B 2 = [ 1 2 0 1 ] + [ 4 2 2 2 ] + [ 1 0 2 1 ] = [ 6 4 4 4 ] ≠ [ 5 4 4 5 ] A^2+2AB+B^2=\begin{bmatrix}1&2\\0&1\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}4&2\\2&2\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}1&0\\2&1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}6&4\\4&4\end{bmatrix}\ne\begin{bmatrix}5&4\\4&5\end{bmatrix} A 2 + 2 A B + B 2 = [ 1 0 2 1 ] + [ 4 2 2 2 ] + [ 1 2 0 1 ] = [ 6 4 4 4 ] = [ 5 4 4 5 ] .بينما A 2 + A B + B A + B 2 = [ 5 4 4 5 ] A^2+AB+BA+B^2=\begin{bmatrix}5&4\\4&5\end{bmatrix} A 2 + A B + B A + B 2 = [ 5 4 4 5 ] تساوي ( A + B ) 2 (A+B)^2 ( A + B ) 2 ، فالسبب أن A B ≠ B A AB\ne BA A B = B A . الجواب: ( A + B ) 2 = A 2 + A B + B A + B 2 (A+B)^2=A^2+AB+BA+B^2 ( A + B ) 2 = A 2 + A B + B A + B 2
مثال 4: ثابتان من معادلة مصفوفية
A = [ 2 1 4 3 ] A=\begin{bmatrix}2&1\\4&3\end{bmatrix} A = [ 2 4 1 3 ] . أجد k k k وh h h اللذين يحقّقان A 2 + k I = h A A^2+kI=hA A 2 + k I = h A .
اعرض الحل A 2 = [ 2 ⋅ 2 + 1 ⋅ 4 2 ⋅ 1 + 1 ⋅ 3 4 ⋅ 2 + 3 ⋅ 4 4 ⋅ 1 + 3 ⋅ 3 ] = [ 8 5 20 13 ] A^2=\begin{bmatrix}2\cdot2+1\cdot4&2\cdot1+1\cdot3\\4\cdot2+3\cdot4&4\cdot1+3\cdot3\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}8&5\\20&13\end{bmatrix} A 2 = [ 2 ⋅ 2 + 1 ⋅ 4 4 ⋅ 2 + 3 ⋅ 4 2 ⋅ 1 + 1 ⋅ 3 4 ⋅ 1 + 3 ⋅ 3 ] = [ 8 20 5 13 ] .الطرف الأيسر [ 8 + k 5 20 13 + k ] \begin{bmatrix}8+k&5\\20&13+k\end{bmatrix} [ 8 + k 20 5 13 + k ] والأيمن [ 2 h h 4 h 3 h ] \begin{bmatrix}2h&h\\4h&3h\end{bmatrix} [ 2 h 4 h h 3 h ] . من العنصر ( 1 , 2 ) (1,2) ( 1 , 2 ) : 5 = h 5=h 5 = h ، ومن ( 2 , 1 ) (2,1) ( 2 , 1 ) : 20 = 4 h 20=4h 20 = 4 h تؤكّد h = 5 h=5 h = 5 . من ( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) : 8 + k = 10 8+k=10 8 + k = 10 فـ k = 2 k=2 k = 2 ، ومن ( 2 , 2 ) (2,2) ( 2 , 2 ) : 13 + 2 = 15 = 3 ( 5 ) 13+2=15=3(5) 13 + 2 = 15 = 3 ( 5 ) تؤكّد ذلك. الجواب: h = 5 , k = 2 h=5,\ k=2 h = 5 , k = 2
مثال 5: محدّدة A ² وعلاقتها بمحدّدة A
A = [ 1 3 2 5 ] A=\begin{bmatrix}1&3\\2&5\end{bmatrix} A = [ 1 2 3 5 ] . أجد ∣ A 2 ∣ |A^2| ∣ A 2 ∣ وأقارنها بـ ∣ A ∣ |A| ∣ A ∣ .
اعرض الحل ∣ A ∣ = 1 × 5 − 3 × 2 = − 1 |A|=1\times5-3\times2=-1 ∣ A ∣ = 1 × 5 − 3 × 2 = − 1 .A 2 = [ 1 + 6 3 + 15 2 + 10 6 + 25 ] = [ 7 18 12 31 ] A^2=\begin{bmatrix}1+6&3+15\\2+10&6+25\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}7&18\\12&31\end{bmatrix} A 2 = [ 1 + 6 2 + 10 3 + 15 6 + 25 ] = [ 7 12 18 31 ] .∣ A 2 ∣ = 7 × 31 − 18 × 12 = 217 − 216 = 1 |A^2|=7\times31-18\times12=217-216=1 ∣ A 2 ∣ = 7 × 31 − 18 × 12 = 217 − 216 = 1 .نلاحظ ∣ A 2 ∣ = 1 = ( − 1 ) 2 = ∣ A ∣ 2 |A^2|=1=(-1)^2=|A|^2 ∣ A 2 ∣ = 1 = ( − 1 ) 2 = ∣ A ∣ 2 . الجواب: ∣ A 2 ∣ = 1 = ∣ A ∣ 2 |A^2|=1=|A|^2 ∣ A 2 ∣ = 1 = ∣ A ∣ 2
أخطاء شائعة تربيع المصفوفة بتربيع كل عنصر. ليش غلط: A 2 A^2 A 2 تعني A × A A\times A A × A بضرب الصفوف في الأعمدة.
الصح: نحسب كل عنصر من A 2 A^2 A 2 بحاصل ضرب صف في عمود.
كتابة ( A + B ) 2 = A 2 + 2 A B + B 2 (A+B)^2=A^2+2AB+B^2 ( A + B ) 2 = A 2 + 2 A B + B 2 . ليش غلط: قد يكون A B ≠ B A AB\ne BA A B = B A فلا يتّحد الحدان الأوسطان.
الصح: نكتب A 2 + A B + B A + B 2 A^2+AB+BA+B^2 A 2 + A B + B A + B 2 .
محاولة تربيع مصفوفة غير مربعة، مثل C C C ذات الرتبة 3 × 2 3\times2 3 × 2 . ليش غلط: عدد أعمدتها لا يساوي عدد صفوفها فلا يُعرَّف الضرب.
الصح: نربّع حاصل الضرب C B CB C B إذا كان مربعًا.
الظنّ أن ∣ A 2 ∣ = 2 ∣ A ∣ |A^2|=2|A| ∣ A 2 ∣ = 2∣ A ∣ . ليش غلط: محدّدة المربّع تساوي مربّع المحدّدة لا ضعفها.
الصح: نحسب ∣ A ∣ |A| ∣ A ∣ ثم نربّعها ونقارن بالحساب المباشر.
اختبر حالك 1. A = [ 2 0 1 3 ] A=\begin{bmatrix}2&0\\1&3\end{bmatrix} A = [ 2 1 0 3 ] . أجد A 2 A^2 A 2 .
اعرض الجواب الجواب: [ 4 0 5 9 ] \begin{bmatrix}4&0\\5&9\end{bmatrix} [ 4 5 0 9 ]
[ 2 ⋅ 2 + 0 , 0 + 0 ; 1 ⋅ 2 + 3 ⋅ 1 , 0 + 9 ] = [ 4 , 0 ; 5 , 9 ] [2\cdot2+0,\ 0+0;\ 1\cdot2+3\cdot1,\ 0+9]=[4,0;5,9] [ 2 ⋅ 2 + 0 , 0 + 0 ; 1 ⋅ 2 + 3 ⋅ 1 , 0 + 9 ] = [ 4 , 0 ; 5 , 9 ] .
2. A = [ 1 1 0 2 ] A=\begin{bmatrix}1&1\\0&2\end{bmatrix} A = [ 1 0 1 2 ] . أجد A 3 A^3 A 3 .
اعرض الجواب الجواب: [ 1 7 0 8 ] \begin{bmatrix}1&7\\0&8\end{bmatrix} [ 1 0 7 8 ]
A 2 = [ 1 3 0 4 ] A^2=\begin{bmatrix}1&3\\0&4\end{bmatrix} A 2 = [ 1 0 3 4 ] ثم A 3 = A 2 A = [ 1 7 0 8 ] A^3=A^2A=\begin{bmatrix}1&7\\0&8\end{bmatrix} A 3 = A 2 A = [ 1 0 7 8 ] .
3. إذا كانت ∣ A ∣ = 3 |A|=3 ∣ A ∣ = 3 لمصفوفة 2 × 2 2\times2 2 × 2 فما ∣ A 2 ∣ |A^2| ∣ A 2 ∣ ؟
اعرض الجواب الجواب: 9 9 9
∣ A 2 ∣ = ∣ A ∣ 2 = 9 |A^2|=|A|^2=9 ∣ A 2 ∣ = ∣ A ∣ 2 = 9 .
4. إذا كان A B = B A AB=BA A B = B A فهل ( A + B ) 2 = A 2 + 2 A B + B 2 (A+B)^2=A^2+2AB+B^2 ( A + B ) 2 = A 2 + 2 A B + B 2 ؟
اعرض الجواب الجواب: نعم
لأن A B + B A = 2 A B AB+BA=2AB A B + B A = 2 A B عندئذ.
← العمليات على المصفوفات كل دروس المصفوفات والمحددات